BOEKBESPREKING

Vasilios Ioakimidis and Aaron Wyllie (eds.)

Social work’s histories of complicity and resistance

A tale of two professions

Download het boek

-------------------------------------------------------------

door Berteke Waaldijk

Social work’s histories of complicity and resistance is eindelijk een geschiedenisboek over sociaal werk dat niet staart naar de navel van de oorsprong van het vak. Twee ervaren docenten en onderzoekers van sociaal werk van de Britse universiteit van Essex, Vassilios Ioakimidis en Aaron Wyllie, bieden een alternatief waarin niet ‘het vak’ maar de professionals, de cliënten en de politieke context centraal staan. Zij verzamelden ruim twintig auteurs die in 16 korte hoofdstukken beginnen bij keuzes die sociaal werkers maakten voor of tegen de macht, voor of tegen genocide. De titel spreekt van medeplichtigheid en verzet. Dat zijn grote woorden, maar de auteurs maken  die pretentie zeker waar.
   In een inleidend hoofdstuk is een tabel opgenomen met historische voorbeelden van schadelijke praktijken uit tien landen waarbij de rol van sociaal werkers gedocumenteerd is. Per voorbeeld is aangegeven hoe overheden reageerden (variërend van erkenning, excuses, compensatie tot ‘waarheid- en verzoenings’commissies) en hoe sociaal-werkorganisaties in dat land reageerden. Dat laatste varieert van vergeten en ontkenning tot inzet voor belangen van slachtoffers, optreden tegen verantwoordelijken, en reorganisaties. De redacteuren sluiten af met aanbevelingen voor sociaal-werkorganisaties: erken, benoem, zet je in voor waarheidsvinding, rechtsherstel, en voor collectieve herstelbetalingen; werk intensief, structureel en inhoudelijk samen met slachtoffers, nabestaanden en overlevenden van het onrecht dat sociaal werk als beroepsgroep mogelijk maakte. Werk tenslotte aan progressieve allianties tegen macht van de markt en technologie, en probeer collectief inclusief sociaal werk denkbaar te maken. 
    De bundel bouwt expliciet voort op de internationale ontmoetingen en samenwerking van sociaal werkers (professionals, cliënten, docenten en studenten) in het Social Work Action Network (I-SWAN). Iaokimidis is één van de gangmakers in dat netwerk. Zie voor zijn werk over de ‘troubled past’ van sociaal werk een interview op YouTube. 

Focus op British empire
Het boek bestaat uit vier delen die aansluiten bij het inleidende hoofdstuk. Een eerste deel gaat over erfenissen van racisme en kolonialisme, het tweede over de rol van autoritaire en fascistische ideologie. Het derde deel gaat over de verantwoordelijkheid van sociaal werkers voor het grootschalig opsluiten in instellingen (vluchtelingen, psychiatrische patiënten en ongehuwde moeders komen aan de orde). Tenslotte staan in deel vier de perspectieven van cliënten en slachtoffers van schadelijke praktijken centraal. Alle hoofdstukken kunnen zonder probleem los gelezen worden. 
     Goed om te weten: de case studies komen van over de hele wereld, maar de focus ligt op landen die ooit deel waren van het Britse koloniale rijk: Canada, Ierland, Australië, Palestina, Zuid-Afrika, Cyprus, Nieuw-Zeeland en het VK zelf. Daarnaast zijn er hoofdstukken over sociaal werkers in: Spanje onder Franco, in nazi-Duitsland, in Portugal en in Chili, Argentinië en Uruguay. 
Deze opsomming alleen al laat zien dat geschiedschrijving van sociaal werk die het vak plaatst in een context van gestage opkomst van democratie en sociale zekerheid de plank misslaat. Dictatuur, kolonialisme, rassendiscriminatie en volkerenmoord vormen altijd ook de context waarbinnen sociale professionals werken. Ook in landen die zichzelf liever zien als bolwerken van politieke en sociale vooruitgang.
     Nederland en België komen, net als Oost-Europa, de VS en de grootste delen van Afrika en Azië, niet aan de orde. Maar het boek verdient lezers in de Lage Landen. De vraag hoe sociaal werkers zich opstelden tegenover kolonialisme, dictatuur, holocaust en grootschalige ontheemding resoneren immers ook met Nederlandstalige geschiedenissen. 

Ongehuwde moeders en hun kinderen
Dit is een verfrissend boek geworden, hoe zwaar de thematiek ook is. Het gaat over geschiedenissen van sociaal werk in meervoud: verhalen van moedig verzet tegen misbruik van sociale professionaliteit en verhalen over verschrikkelijke medeplichtigheid aan het (mond-)dood maken van mensen en gemeenschappen die volgens de machthebbers ‘niet passen’ in de samenleving. 
     Alle historische opstellen beschrijven een stukje geschiedenis en leggen direct een verband met actuele kwesties. Een paar parels in de bundel wil ik in het bijzonder noemen, zij gaan een stapje verder dan ‘goed’ en ‘fout’ sociaal werk tegenover elkaar zetten. 
     Caroline McGregor trekt lessen uit de moeilijke Ierse geschiedenis van omgang met ongehuwde moeders en hun kinderen, een gruwelijke geschiedenis die bekendheid verwierf met de film The Magdalene Sisters uit 2002. Sociaal werkers waren betrokken bij een beleid dat gericht was op het weghalen bij de moeder van kinderen en opvoeden in grote gesloten instellingen of in nauwelijks gecontroleerde pleeggezinnen. McGregor stelt voor om op drie manieren te leren van die geschiedenis: stel de ervaringen en belangen van cliënten centraal, wees kritisch en eerlijk over de rol die sociaal werkers historisch speelden in kwaadaardig beleid, en tenslotte, geef in opleidingen aandacht aan ‘moeilijke’ geschiedenissen. Luister naar herinneringen van professionals en hun afwegingen. De ervaringen en dilemma’s van (vroegere) collega’s die in een levens-vernietigend systeem hebben gewerkt verdiepen de kritische reflectie op eigen handelen. Hun verhalen over dilemma’s vormen een voorwaarde voor ‘waarheid en verzoening’. Denk aan leren van de toeslagenaffaire. Ja, het belastingsysteem veroorzaakte het onrecht, maar bij alle uithuisplaatsingen waren sociale professionals betrokken. Hun verhalen over dilemma’s vormen een voorwaarde voor ‘waarheid en verzoening’.

Commitment aan rechtvaardigheid
Het hoofdstuk van Gianinna Muñoz-Arce en Melisa Campana-Alabarce  over sociaal-werkorganisaties die samenwerkten met progressieve politieke bewegingen in Chili, Argentinië en Uruguay is inspirerend. Het roept vragen op. Waarom is samenwerking met progressieve bewegingen in Nederland zo moeilijk? Het is ook beangstigend. Militaire dictatoriale regimes verklaarden zodra ze aan de macht kwamen de professionele keuze voor sociale rechtvaardigheid onwettig. Kijk ook naar Trump die het diversiteitsbeleid illegaal noemt. Dit commitment aan rechtvaardigheid is vandaag, net als toen, een cruciaal element in de definitie van sociaal werk . 
     Sociaal werk docenten Caroline Bald en Akudo Amadiegwu van de universiteit van Essex schrijven over sociaal-werkopleidingen. Ze bespreken de historische medeplichtigheid van sociaal werkers aan grootschalig raciaal gemotiveerd geweld van overheden tegen bevolkingsgroepen (denk aan: gedwongen sterilisatie, kinderen onttrekken aan indigenous communities, ontzegging uit ouderlijke macht). De twee docenten laten zien hoe opleidingen voor de uitdaging staan om dit koloniale en raciale geweld te bespreken. In hun terminologie: hoe het sociaal-werkcurriculum te dekoloniseren. Zij zien hoe de ervaringen en deskundigheid van studenten die deze schadelijke praktijken zelf hebben ervaren geen structurele plaats krijgen. In de lessen en op de stageplaatsen domineert de kennishiërarchie waarin Westerse en neoliberale idealen voor sociale interventies de toon zetten. Deze studenten blijven op deze manier onzeker over eigen kennis, en docenten en stageplekken missen de kans om te leren van ‘silenced knowledges’. 
     Recent heeft lector sociaal werk Maja Ročak  (Zuyd Hogeschool) op LinkedIn dit boek vlammend en overtuigend aanbevolen. Zij schrijft dat we de kern missen wanneer we de schaduwkanten van sociaal werk ‘wegzetten als het werk van “een paar rotte appels”.  Dan kijken we naar individuele fouten, maar niet naar de bredere patronen waarin sociaal werk vorm krijgt’. Rocak schrijft dat het belangrijk is om ‘scherper te zien welke professionele logica’s, politieke contexten en institutionele structuren schadelijke praktijken mogelijk maakten, en soms nog steeds mogelijk maken’.  
     Ik juich het toe dat het werk van Ioakimidis en Wyllie zijn weg vindt naar beroepsopleidingen. Het wachten is op een vergelijkbare bundel met Nederlandse en Belgische voorbeelden van medeplichtigheid en verzet. 

Berteke Waaldijk, emeritus hoogleraar Taal- en cultuurstudies, gespecialiseerd in interdisciplinaire genderstudies.