JAN VAN DER PLOEG

 Politici spreken tegenwoordig warme woorden over professionals in de sociale sector. Opvallend genoeg zijn die complimenten meestal gericht aan individuele hulpverleners. Hoewel burgerparticipatie en wijkaanpak volop in de belangstelling staan, blijft het opbouwwerk vaak buiten beeld. Het vak wordt vaak gezien als iets extra’s, iets dat alleen mogelijk is als er voldoende geld beschikbaar is.

Eind jaren zestig, begin jaren zeventig liggen de verhoudingen anders. Opbouwwerkers staan op dat moment in het middelpunt van een van de grootste maatschappelijke vernieuwingsprojecten van Nederland: de stadsvernieuwing. Nergens krijgt het opbouwwerk daarbij zo’n prominente plaats als in Rotterdam. Jan van der Ploeg (1916-1986) legt de basis voor een unieke periode waarin de stad zich ontpopt tot de opbouwwerkhoofdstad van Nederland.

Rotterdamse democratie
In de jaren zeventig heeft de Partij van de Arbeid (PvdA) op politiek vlak de sleutel in handen in de Maasstad. De partij beschikt over een ruime meerderheid in de raad en levert alle wethouders. Toch bestaat er binnen de partij allesbehalve overeenstemming over de vraag hoe bewonersinvloed moet worden georganiseerd.

Vooral in de oude stadswijken groeit het verzet tegen grootschalige sloopplannen voor verkeersdoorbraken, kantoren en cityvorming. Bewoners organiseren zich, komen in actie en eisen meer zeggenschap over de toekomst van hun buurt.

Binnen de PvdA lopen de opvattingen intussen uiteen. Er is verdeeldheid over de manier waarop bewoners invloed moeten krijgen op het saneringsbeleid in de oude wijken: via formeel-democratische wijkraden of via wijkopbouworganen, inclusief een sterke rol voor het opbouwwerk. Uiteindelijk krijgt de visie van de bewonersorganisaties de overhand. Daarmee komt de regie in handen van het opbouwwerk en de bewonersorganisaties.

Bestuurder met vernieuwingsdrang
Jan van der Ploeg speelt een centrale rol in deze ontwikkeling. Hij groeit op in Rotterdam, studeert economie aan de Nederlandse Economische Hogeschool en sluit zich na de Tweede Wereldoorlog aan bij vernieuwingskringen rond de Nederlandse Volksbeweging en het Nederlands Gesprek Centrum. Zijn politieke loopbaan voert hem van gemeenteraadslid naar wethouder en vervolgens naar de Eerste Kamer.

Voordat hij bestuurder wordt, is Van der Ploeg jarenlang directeur van de Rotterdamse School voor Maatschappelijk Werk. In die functie maakt hij van dichtbij kennis met het opbouwwerk en behoort hij tot de pleitbezorgers van een professionele opleiding voor het vak. Die achtergrond verklaart mede waarom hij later als wethouder zoveel waarde hecht aan de rol van opbouwwerkers. 

Van der Ploeg staat bekend als een bestuurder met een groot gevoel voor maatschappelijke veranderingen. Hij combineert een opvallende openheid voor nieuwe ontwikkelingen met een zekere aversie tegen modieus sociaal-activisme. Hij begrijpt dat politiek verantwoordelijken de tijdgeest serieus moeten nemen, zonder zich door elke nieuwe politieke wind te laten meeslepen. Maar wanneer bestaande structuren en denkwijzen tekortschieten, moeten bestuurders in zijn ogen onconventioneel durven handelen. 

Kantelend idee over stadsvernieuwing
In 1974 wordt Van der Ploeg wethouder Stadsvernieuwing en Volkshuisvesting. Zo krijgt hij de kans zijn ideeën in praktijk te brengen en zijn vernieuwingsdrang om te zetten in beleid.

Voor hem is stadsvernieuwing niet primair een bouwkundige opgave. Natuurlijk moeten woningen worden verbeterd en buurten worden opgeknapt. Maar minstens zo belangrijk vindt hij dat bewoners invloed krijgen op de toekomst van hun wijk. Daarom sluit hij een overeenkomst met de actiegroepen in de oude wijken. 

De grootschalige sloop wordt grotendeels stopgezet. Bewoners krijgen een doorslaggevende stem in de projectgroepen die plannen maken voor woningverbetering en buurtvernieuwing. De gevolgen zijn ingrijpend. Actiegroepen veranderen geleidelijk in sterke bewonersorganisaties die namens bewoners onderhandelen met gemeentelijke diensten en politici. De gemeente erkent hen als serieuze gesprekspartner en stelt middelen beschikbaar voor hun ondersteuning. 

Zoals later vaak wordt opgemerkt: Rotterdam gaat zelfs zover dat de gemeente haar eigen oppositie financiert. Dat is een opmerkelijke keuze. Veel bestuurders zouden huiverig zijn voor kritische bewonersorganisaties. Van der Ploeg denkt anders. Hij beschouwt georganiseerde bewoners niet als een bedreiging voor de democratie, maar juist als een versterking ervan.

Robuuste rol voor het opbouwwerk
Op deze manier groeit Rotterdam uit tot de Nederlandse koploper als het gaat om de positionering van het opbouwwerk. Door de plaats die deze werksoort krijgt toebedeeld, ontstaat een krachtig samenspel tussen bewonersorganisaties en gekozen bestuurders. Achteraf gezien vormt dit een van de fundamenten onder het succes van de Rotterdamse stadsvernieuwing. 

Van der Ploeg is ervan overtuigd dat een democratische en doortastende aanpak van de stadsvernieuwing niet zonder de expertise van het opbouwwerk kan. Hij voelt haarfijn wat beroepskrachten als opbouwwerkers nodig hebben om goed hun werk te doen: meer autonomie, meer ruimte voor vakmanschap en meer vertrouwen. Daarom worden zij ondergebracht bij bewonersorganisaties. Dit type professional is de verbindingsschakel tussen bewoners, technische deskundigen, gemeentelijke diensten en bestuurders. Hun opdracht is niet om gemeentelijk beleid uit te dragen, maar om bewoners te ondersteunen bij het formuleren en realiseren van hun belangen.

Al doende kiest Rotterdam voor een wezenlijk andere benadering dan veel andere steden. Bewoners worden opdrachtgever van opbouwwerkers. Het vak ontwikkelt zich in de richting van wat in vakjargon ‘community organizing’ heet: het geven van bevoegdheden aan burgercollectieven zodat deze zelf hun stempel kunnen drukken op beleid en besluitvorming.

Apart instituut

Aan het eind van de jaren zeventig laait een nieuwe discussie op. Opbouwwerkers zijn nog steeds gemeenteambtenaren. De hamvraag is: kan het vak werkelijk autonoom worden uitgeoefend zolang de gemeente werkgever is?

Van der Ploeg denkt daar anders over. Samen met veel opbouwwerkers pleit hij voor een zelfstandige organisatie met een eigen professioneel statuut. Volgens hem kan het vak alleen goed functioneren als opbouwwerkers voldoende afstand houden tot de overheid en tegelijk nauw verbonden blijven met de bewonersorganisaties waarvoor zij werken.

In 1980 wordt die visie werkelijkheid. De gemeenteraad stemt in met de oprichting van het Instituut Opbouwwerk Rotterdam (IOR). Bewonersorganisaties krijgen een belangrijke rol in het bestuur. De gemeente blijft subsidiëren, maar bepaalt niet langer de inhoud van het werk. In de jaren daarna groeit het aantal opbouwwerkers sterk. Rotterdam wordt de bakermat van het onafhankelijke opbouwwerk in Nederland. Voor veel professionals en bestuurders elders in het land geldt de stad als inspirerend voorbeeld van hoe bewonersinvloed, stadsvernieuwing en professionele ondersteuning elkaar kunnen versterken. 

Professionele autonomie onder vuur
In de jaren tachtig oogt de onafhankelijkheid van het vak stevig verankerd. Maar al heel snel verandert het welzijnslandschap drastisch. Veel zelfstandige opbouwwerkinstellingen verdwijnen of gaan op in grotere welzijnsorganisaties. De nadruk verschuift van collectieve belangenbehartiging naar individuele dienstverlening.

De professionele autonomie van opbouwwerkers raakt in de verdrukking. Vandaag de dag werken community builders, wijkregisseurs en participatieprofessionals rechtstreeks voor gemeenten of grote welzijnsinstellingen. Dat heeft duidelijke voordelen, maar zet hun onafhankelijke positie ook onder druk.

Vernieuwing van de democratie
De betekenis van Jan van der Ploeg ligt niet alleen in de fysieke stadsvernieuwing van Rotterdam, maar vooral in zijn overtuiging dat democratische vernieuwing professionele steun nodig heeft. Bewonersparticipatie ontstaat niet vanzelf. Daarvoor zijn georganiseerde bewoners nodig, bestuurders die bereid zijn macht te delen en professionals met genoeg bewegingsruimte om doeltreffend tussen overheid en samenleving te werken.

Van der Ploeg begrijpt dat samenspel als weinig anderen. Hoewel hij zelf geen opbouwwerker is en niet dagelijks in de wijk aanwezig is, schept hij wel de bestuurlijke en institutionele voorwaarden waaronder bewonersorganisaties en opbouwwerkers kunnen uitgroeien tot invloedrijke spelers in de stad. Daarmee hoort hij in het rijtje belangrijkste bestuurders in de geschiedenis van het Nederlandse opbouwwerk. 

De Rotterdamse stadsvernieuwing van de jaren zeventig en tachtig laat zien hoeveel kracht vrijkomt als democratische vernieuwing vanuit de samenleving zelf ontstaat. Jan van der Ploeg geeft die ontwikkeling overtuigend richting.