Iconische buurtmakers

Tussen markt en overheid ligt een minder zichtbare, maar maatschappelijk belangrijke wereld: die van coöperaties, burgercollectieven en andere vormen van gezamenlijke actie. Tine de Moor onderzoekt al jaren hoe deze verbanden werken en waar hun veerkracht vandaan komt. Voor haar is collectieve zelforganisatie geen nostalgisch ideaal, maar een eigentijdse en krachtige vorm van maatschappelijke betrokkenheid.

Het is bijna een wetmatigheid: zodra de leefbaarheid in buurten onder druk staat, klinkt de roep om een stevige wijkaanpak. En bijna even voorspelbaar valt dan één naam: Ella Vogelaar. Met haar inzet voor stedelijke vernieuwing maakt zij achterstandswijken tot een nationale prioriteit. Haar invloed reikt daardoor veel verder dan haar korte ministerschap.

 Linda Malherbe is de drijvende kracht achter Verhalenhuis Belvédère in de oude wijk Katendrecht. Op deze culturele broedplaats worden de levensverhalen van gewone Rotterdammers gedeeld met een breed publiek. Wat begon als locatie voor een tijdelijke fototentoonstelling is nu een levendig huis voor immaterieel erfgoed. Sinds de heropening in 2013 is het verhalenhuis uitgegroeid tot een icoon van Rotterdamse cultuurparticipatie.

Jo Boer geldt als een van de belangrijkste pioniers van het moderne opbouwwerk. In een tijd waarin maatschappelijk werk vooral draait om verheffing en liefdadigheid, kiest zij voor een benadering die uitgaat van de kracht van gemeenschappen zelf. Het is de taak van professionals om bewoners te helpen meer invloed te krijgen op hun eigen leefomgeving. Met die visie levert zij een beslissende bijdrage aan de ontwikkeling van een vakgebied dat vanaf de jaren vijftig snel aan betekenis wint.

‘Waar zijn de buurthuizen?’ Het is een vraag die tegenwoordig steeds vaker klinkt. Al een eeuw geleden strijdt Jaap De Bruin met vuist en hart voor het eerste buurthuis in een volkswijk - in de Haagse Schilderwijk. Zijn werk laat zien dat een buurthuis meer is dan een gebouw. Het is een sociaal knooppunt, een plek waar waar mensen elkaar treffen, zich ontspannen, dingen bijleren en initiatieven ontplooien.

Er is een tijd waarin de samenlevingsopbouw een eigen minister heeft. Als Marga Klompé in 1956 aantreedt als minister van Maatschappelijk Werk, is het terrein nog grotendeels onontgonnen. Vijftien jaar later is het opbouwwerk een gevestigde werksoort en ligt er een stevige sociale infrastructuur. Onder haar leiding ontstaan buurthuizen, wijkcentra en voorzieningen die het sociale weefsel van Nederland blijvend veranderen.

Het gaat niet om de tekortkomingen van bewoners, maar om waar zij toe in staat zijn. Als opbouwwerker, en later als gezichtsbepalende kracht achter het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners (LSA), weet Henk Cornelissen deze gedachte niet alleen uit te dragen, maar ook handen en voeten te geven. Wat vandaag bijna vanzelfsprekend klinkt, is ooit een radicale omkering van denken.

Opbouwwerk wordt tegenwoordig vaak afgedaan als een luxe. Jan van der Ploeg ziet dat fundamenteel anders. Voor de Rotterdamse wethouder, die midden jaren zeventig een sleutelrol speelt in de stadsvernieuwing, is bewonersparticipatie ondenkbaar zonder de deskundigheid van opbouwwerkers. In zijn visie hoort daar ook een zelfstandige positie en een volwaardige professionele status bij.

Wie aan de geschiedenis van het buurtwerk denkt, denkt zelden aan een speeltuin. Toch begint daar een belangrijk hoofdstuk. Met de oprichting van de eerste volksspeeltuin aan het begin van de twintigste eeuw laat Uilke Jans Klaren zien dat een buurt sterker wordt wanneer bewoners zelf verantwoordelijkheid nemen voor een gemeenschappelijke voorziening. Voor hem is de speeltuin geen verzameling speeltoestellen, maar het sociale hart van de wijk: een plek waar kinderen ravotten, buurtgenoten elkaar treffen en gemeenschapszin opbloeit.

Wil van de Leur behoort tot de belangrijkste vernieuwers van de Nederlandse samenlevingsopbouw. Ruim veertig jaar lang zet hij zich in voor de ontwikkeling van het opbouwwerk. Deze zelfstandige professie is volgens hem onmisbaar voor een democratische samenleving. Als opbouwwerker, directeur en inspirator legt hij het fundament onder een landelijke kennisinfrastructuur en een sterke beroepsgroep. Hij heeft één leidende gedachte: krachtige buurten ontstaan niet vanzelf, maar vragen om actieve bewoners én om professionals die gemeenschappen helpen zich te organiseren.

Als elfjarige jongen loopt Mohamed Rabbae al mee in demonstraties tegen het Franse koloniale gezag in Marokko. Nadat hij in 1966 naar Nederland komt, zet hij zich onvermoeibaar in voor de emancipatie en het volwaardig burgerschap van arbeidsmigranten. Als bestuurder, belangenbehartiger en later politicus wordt hij een gezaghebbende stem in het debat over integratie en burgerschap. Minder bekend is dat hij ook een belangrijke bijdrage levert aan het multiculturele opbouwwerk. 

In de tweede helft van de twintigste eeuw is het geïnstitutionaliseerde opbouwwerk vooral een mannenberoep. In het vroege sociaal werk - dat een sterk buurtgericht karakter heeft - spelen vrouwen juist een sleutelrol. Helena Mercier is van deze generatie de invloedrijkste pionier. Haar ideeën over volksontwikkeling, buurtwerk en professionele ondersteuning zijn baanbrekend. Als publicist én hervormer brengt zij die denkbeelden ook in de praktijk.